arabi9

اقسام فعل : فعلها براساس داشتن حروف عله و  نداشتن آن به دو دسته تقسیم می شود:

1)    .فعل صحیح:فعلی که هیچ یک از حروف اصلی آن جزء حروف عله نباشد.که 3نوع است:(مهموز ، مضاعف، سالم)

الف) فعل مهموز : فعلی که یکی از حروف اصلی آن همزه باشد مانند(أخذَ ، یأکلون ، قَرأ)

ب) فعل مضاعف: فعلی که دو حرف از حروف اصلی آن شبیه هم باشند.مانند(مَرَّ، یَمُرُّ ، حَلَّ ، زلزلَ )

ج)فعل سالم :فعلی که نه مهموز باشد ونه مضاعف ونه معتل . مانند( خَرَجَ ، یکتبُونَ ، جاهدتم ،أرسلنا)

2) فعل معتل: فعلی که یک یا دوحرف از حروف اصلی آن جزء حروف عله باشد.مانند:(وصلَ، یقولُ، یدعُو،وَفَی) که 4 نوع است:

 الف) فعل مثال: فعلی که اولین حرف از حروف اصلی آن  (فاء الفعل) حرف عله باشد. مانند : وَعَد ، وَصَلَ ، یَسر،یعِدونَ

ب)فعل اجوف: فعلی است که دومین حرف از حروف اصلی آن حرف عله باشد.مانند: (قالَ یقولُ ،باعَ یبیعُ ، خافَ یخافُ)

ج) فعل ناقص:فعلی است که آخرین حر ف از حروف اصلی آن حرف عله باشد.مانند:(دَعا یَدعُو ، هَدَی یَهدِی)

د) فعل لفیف: فعلی که دو حرف از حروف اصلی آن جزء حروف عله باشد.مانند:(هوَی ، وفَی)

نکته: یک فعل معتل می تواند مهموز هم باشد مانند (أذی) :اذیت کرد و(أتی) :آمد که هم معتل وهم مهموزند. اما یک فعل نمی تواند هم سالم باشد وهم معتل زیرا با تعریف یکدیگر در تضادند.

(مثال)  صرف افعال معتل

بطور کلی فعلهای مثال را می توانیم به دو گروهمثال واویمانند(وَعَدَ ، وَصلَ، وَلدَ )که اکثر فعلها از این دسته اند ومثال یایی  مانند( یَقنَ ، یئِسَ ، یقظَ ،یَسُرَ ) تقسیم کنیم علاوه برتقسیم بندی بالا  فعلهای مثال واوی براساس نحوه تصریف آنها خود به دوگروه می باشند:

الف)فعلهای که مضارع آنها بر وزن ( یَفعِلُ)مکسورالعین می باشندبرخی از این فعلها  عبارتند از  « وَعَدَ ، وَصَلَ ، وَقَفَ، وَزَنَ ، وَصَفَ ، ، وَلَدَ ، وَهَنَ ، وَرَدَ، وَجَدَ»  که مضارع آنها به ترتیب  عبارتند از:  «  یَعِدُ  ،یَصِلُ،یَقِفُ ، یَزِنُ ، یَصِفُ ، یَلِدُ  ، یَهِنُ ، یَرِدُ،یَجِدُ » که الگوی تصریف آنها به شرح زیر است:

الف) ماضی:              وَعَدَ ، وَعَدَا ، وَعَدُوا   -       وَعَدَت، وَعَدَتَا ، وَعَدنَ

                          وَعَدتَ ، وَعَدتُما ، وَعَدتُم –     وَعَدتِ، وَعَدتُما ، وَعَدتُنَّ

                                                          وَعَدتُ ، وَعَدنا

در ماضی فعل مثال هیچ اعلالی صورت نمی گیرد

ب) مضارع:                  یَعِدُ ، یَعِدَانِ ، یَعِدُونَ                 تَعِدُ ، تَعِدَانِ ، یعِدنَ

                              تَعِدُ ، تَعِدانِ ، تَعِدُون                تَعِدینَ، تَعِدَانِ ، تَعِدنَ

                                                           اَعِدُ ، نَعِدُ

* در مضارع فعل اجوف همان طور که می بینیم در هر چهارده صیغه حرف عله ی (واو) حذف شده یعنی اعلال به حذف صورت گرفته است، که در اصل بدین صورت بوده:

وَعَد َبروزن یَفعِلُ=  یَوْعِدُ  که واو به جهت تخفیف(سهولت درتلفظ) حذف شده واین عمل در هر14صیغه تکرار می شود

ج) امر:  همان طور که می دانیم فعل امرحاضر(مخاطب)  از6صیغه ی فعل مضارع ساخته می شود با حذف حرف مضارع وجزم فعل مانند : تَعِدُ = عِد .که صرف آن به شرح زیر است:« عِد ْ، عِدَا ،عِدُوا –عِدِی ، عِدَا ، عِدنَ»

* در همه اعلال به حذف صورت گرفته.

د) مضارع مجزوم:در مضارع مجزوم از فعل مثال واوی نیز اعلال به حذف وجود دارد زیرا از مضارعی ساخته شده که درآن اعلال به حذف وجود داشته. مانند : یَعِدُ = لم یَعِدْ  

لم یَعِدْ ، لَم یَعِدا ، لم یَعِدوا              لم    تَعِدْ ، لم تَعِدا ، لم یَعِدنَ

لم تَعِدْ ، لم تَعِدا ، لم تَعِدوا               لم تَعِدی، لم تَعِدا ،لم تَعِدنَ

                       لم اَعِدْ ، لم نَعِدْ

ر) مضارع منصوب: درمضارع منصوب از مثال واوی نیز اعلال به حذف وجود دارد مانند: یَعِدُ= لَن یَعِدَ

ز) ماضی مجهول: در فعل ماضی مجهول از مثال واوی نیز هیچ گونه اعلالی صورت نمی گیرد مانند

    وُعِدَ ، وُعِدَا ، وُعِدُوا ،...................

ه) مضارع مجهول :در مضارع مجهول از مثال واوی حرف عله ی محذوف بر سر جای خود بر می گردد یعنی هیچ گونه اعلالی صورت نمی گیرد مانند: یَعِدُ = یُوعَدُ

                             یُوعَدُ ، یُوعَدانِ  ،یُوعَدونَ                           تُوعَدُ ، تُوعَدانِ، یُوعَدنَ

                           تُوعَدُ، تُوعَدانِ ،تُوعَدونَ                             تُوعَدِینَ، تُوعَدانِ، تُوعَدنَ

اُوعَدُ، نُوعَدُ

*بقیه ی فعلهای که در این گروه قرار می گیرند وبه برخی از آنها اشاره شد بر اساس همین الگو صرف می شوند مانند:  وَصَفَ= یَصِفُ ،  وَلَدَ = یَلِدُ   که همگی مکسور العین می باشند

ب)فعلهای که مضارع آنها بروزن ( یَفعَلُ ) مفتوح العین می باشند : برخی از آنها عبارتند از ( وَسَعَ، وَدَعَ ، وَضَعَ ،وَقَعَ ، وَهَبَ ) که مضارع آنها به ترتیب ( یَسَعُ، یَدَعُ ، یَضَعُ ، یَقَعُ ، یَهَبُ )می باشد

*  الگوی تصریف این افعال نیز مانند افعال قبلی  می باشند با این تفاوت که در این افعال عین الفعل در مضارع مفتوح می باشد وبه تبع آن در فعل امر نیز عین الفعل نیزفتحه دارد مانند:

مضارع:  یَضَعُ ، یَضَعانِ ، یَضَعُونَ – تَضَعُ ، تَضَعانِ ، یَضَعنَ ، و...........................................

امر:  ( ضَعْ ، ضَعَا ، ضَعُوا- ضَعی ،ضَعَا ، ضَعنَ)

*الگوی صرف در( مثال یایی):براساس آنچه درمنابع عربی آمده هیچ  اعلالی  درماضی ،مضارع وامر مثال یایی صورت نمی گیرد

مضارع مانند: یَسَرَ= (یَیسَرُ ،یَیسَرانِ ،یَیسَرونَ – تَیسَرُ ،تَیسَرانِ ، یَیسَرنَ و................)امر مانند:( إیسَر، إیسرا ،إیسروا ،و..................)