قال الامام الصادق (ع): تعلموا العربیه فانها کلام الله الذی یکلم به خلقه

عنوان : جزوه آموزشی عربی دوم تجربی ریاضی

 

گردآورنده : زهرا علیمرادی

 

آموزش و پرورش منطقه 9 تهران

دبیرستان شهدای ایران تایر

 

 

سال تحصیلی 87-86


انواع معرفه

ضمایر

مضاف به معرفه

علم

اسم ال دار

موصول

اسم اشاره

الدرس الاول:

معرفه و نکره:

معارف شش بود مضمر اشاره

علم ذواللم موصول و اضافه:

«در سال قبل با ضمیر، اشاره، موصول و ذواللام آشنا شدیم»

علم: اسم علم در عربی همان اسم خاص در فارسی است که برای نامیدن اشخاص ویا زمانیکه فردی را از میان افراد یک جنس انتخاب کنیم مانند(البرز- کارون و...)

معَّرف به اضافه: راههای معرفه کردن یک اسم نکره:

1)              معرف به ال: ال+اسم نکره = معرفه          طالبٌ= الطا لِبُ

2)              اضافه شدن به یک اسم معرفه:     اسم نکره +اسم معرفه             کتابُ المعلَّم

                                                        اسم نکره+ضمیر                    مُعلَّمی

در یک ترکیب اضافی به اسم اوّل مضاف و به اسم دوّم مضاف الیه می گوییم اعراب مضاف الیه همیشه مجرو است.

نکته: مضاف: هرگز ال وتنوین نمی پذیرد. اگر اسم مثنی یا جمع مذکر سالم به عنوان مضاف واقع شود (نون) تثنیه یا جمع آن حذف میشود.

والدَینِ+ کَ = والِدَیکَ               معلّمون+ المدرســةِ =معلّمو المدرسةِ

ال و تنوین با یکدیگر در یک اسم جمع نمی شوند.                 

«إختَبِرنَفسک»

1)معرفه و نکره مربوط به کدام یک از اقسام کلمه است؟ اسم

2)چرا «کتابٌ» نکره است؟ زیرا هیچ کدام از نشانه های اسم معرفه را ندارد و آخر آن تنوین دارد.


3)گزینه های صحیح را انتخاب کنید:

الکتاب التلمیذِ =غ                کتابُ تلمیذِ = ص

بیشتر بدانیم : گزینه اول در ترکیب اضافی مضاف ال دارد در حالی که مضاف هرگز ال و تنوین و نون تثنیه و جمع را نمی پذیرد.

المُعَلِمٌ =غ                المُعَلِمُ= ص

بیشتر بدانیم:

 گزینه اول هم زمان در یک اسم «ال» و«تنوین» آمده است در حالی که این دو در یک اسم جمع نمی شوند .

الدرس الثانی:  (علائم اعراب )

علامت های فرعی اعراب: هر گاه علامت هایی به جای علامت های دیگری بیایند و همان وظیفه علامت های اصلی را ایفا می کنند به آنها علامت های فرعی می گوییم .

1) اسم های مثنی

طریقه ساخت:            اسم مفرد + انِ = در حالت رفعی

                             اسم مفرد+-ََ ینِ= در حالت نصبی و جری

معلّم+           انِ= مِعَّلمانِ

                     -ََ  ینِ = مُعَّلمَینِ

نکته:«الف» در اسم های مثنی، علامت مرفوع بودن کلمه است و به جای ضمه می آید.

«یاء» در اسم های مثنی ، علامت منصوب ومجرور بودن کلمه است و به جای فتحه یا کسره می آید.

2) جمع مذکر سالم :                   -ُ ونَ = در حالت رفعی

طریقه ساخت:    اسم مفرد +        -ِ ینَ= در حالت نصبی وجری

           معلّم +                 -ُ ونَ = مُعَّلمُونَ

                                     -ِ ینَ=  مُعَلَّمیِنَ

نکته: « واو» در جمع مذکر سالم، علامت مرفوع بودن کلمه است و به جای ضمه می آید.

«یاء» در جمع مذکر سالم، علامت منصوب یا مجرور بودن کلمه است و به جای فتحه یا کسره می آید.

3) اسماء خمسه: اَخ  أب -  ذو   -   فم -    حم 

                   برادر- پدر- صاحب- دهان- برادر شوهر

در حالت رفعی« و» علامت ضمه است و به جای حرکت ضمه می آید: أخو- أبوُ- ذو

در حالت نصبی« ا» علامت فتحه است و به جای حرکت فتحه می آید:أخا- أبا- ذا

در حالت جری«ی» علامت جر است و به جای حرکت جر می آید: أخی- أبي- ذي

نکته: در مثنی ، جمع مذکر سالم و اسماء خمسه علامت های اعراب با « حروف» نشان داده می شوند و از نوع « فرعی» می باشند.                                           1  - مضاف باشند  

نکته:اسماء خمسه در صورتی اعرابشان فرعی است که   2 - مفرد باشند

                                                                              3- مضاف الیه آنها یاء متکلم نباشد

«إ خـتَبرِنَفسَک»  ( در جای خالی کلمه مناسب بنویسید)

1) هؤلاءِ ..............   ( مُجتهدینَ- مُجتهدونَ)  اینان کوشا هستند.

جمله اسمیه است هؤکاءِ مبتدا محلاً مرفوع- مجتهدونَ خبر و مرفوع است. اسم جمع مذکر سالم در حالت رفعی با«ون» نوشته می شود.

2) ................  یَنجَحُونَ (اَلصّادقونَ، اَلصّادقینَ) راستگویان پیروز میشوند.

جمله اسمیه است الصّادِقُونَ مبتدا است وجمع مذکر سالم در حالت رفعی با«ون» نوشته میشود.

3) کتبتُ............... (تمریَنینِ- تمرینانِ)  دو تمرین را نوشتم.

جمله فعلیه است و تَمریَنینِ نقش مفعول دارد و اسم های مثنی در حالت نصبی با «-َینِ» نوشته میشوند.

4) فَشِلَ...............(الکاذِبان،الکاذِبَینِ) دو دروغگو شکست خوردند.

جمله فعلیه است و الکاذِبانِ نقش فاعل دارد و اسم مثنی در حالت رفعی با « انِ» نوشته می شود.


«إختَبِرنَفسکَ»   هر یک از اسم های ستون (الف)

الف

ب

مجاهدانِ

مُخِلَصینِ 

مؤدّبونَ

ذي الحِجَّةِ

عالَمینَ

أخیها

رفع

 

نصب

 

 

جر

 

 

را به اعراب مناسب آن در ستون (ب) وصل کنید.             

 

«الدرس الثالث»

علامت های اعراب فرعی:

4) جمع مؤنث سالم: در جمع مونث سالم «ضمه» علامت رفع بودن و «کسره» علاوه بر علامت جر بودن علامت نصب نیز هست.

نکته: اسمهای جمع مؤنث سالم هیچگاه حرکت فتحه را ظاهر نمیکنند.

علامت های جمع مؤنث سالم :

رفع        ُ         ٌ     اصلی     نصب      ِ        ٍ     فرعی      جر         ِ        ٍ     اصلی

«إخَتبرَنفسَکَ»     « در جای خالی کلمه مناسب بنویسید»

1) اِ حتَرِم...........(المعلَّماتَ، المعلّماتِ) به معلم ها احترام بگذار.

جمله فعلیه، فاعل ضمیر مستتر اَنتَ، المعلماتِ مفعول است و جمع مؤنث سالم درحات نصبی به جای فتحه َ ،کسره ِ میگیرد

2)فَرِحَت........ (النّاجحاتُ، النّجحاتِ)  زنان موفق خوشحال شدند.

جمله فعلیه است، الناجحاتُ فاعل است و در حالت رفعی ُ میگیرد.

3) اِسألي عَن ..........( الفاضلاتِ، الفاضلاتَ)  از برترها سئوال کن.

بعد از حرف جر قرار گرفته و مجرور است الفاضلاتِ نقش مجرور دارد.

4)عَلَّمتُ............( التَّلمیذاتِ، التّلمیذاتُ)  به دانش آموزان آموختم.

جمله فعلیه است و التلمیذاتِ نقش مفعول دارد و اسم های جمع مؤنث سالم در حالت نصبی (کسره-ِ) می گیرند.

5) «اسم های غیر منصرف»

اسم هایی که تنوین پذیر نمی باشند(ممنوع من الصرف) می گوییم.

نکته1) در اسم های غیر منصرف فتحه علاوه بر علامت نصب بودن علامت جر نیز می باشد.

نکته 2) اسم غیر منصرف در صورتی که دارای «ال» باشد یا مضاف واقع شده باشد می تواند حرکت کسره را بپذیرد و اعراب آن اصلی است .

في المساجِد    ِ   فی مساجدِ المدینةِ.

نکته3) اسامی پیامبران غیر منصرف است، به جز:محمد-صالح-هود-لوط-نوح-شعیب-شیث

علامت اعراب ممنوع من الصرف:

رفع ُ    اصلی           نصب َ  اصلی             جر َ     فرعی

اسم های غیر منصرف عبارت اند از:

1)اسم های علم مؤنث:( مریم-زینب-فاطمه...)

2)اسم شهر ها و کشورها:( اصفهان-فلسطین- مکه...)

3)اسم های غیر عربی: (ابراهیم-یوسف-فرعون-بهروز...)

4)صفت بر وزن أفعل:( أحسن-أحمر-أسود ...)

5) جمع مکسر بر وزن مفاعِل و مفاعِیل :(مساجد-معابر-مصابیح...)

اِختَبِرنَفسَکَ      «جمله صحیح را انتخاب کنید»

1)جمع مؤنث سالم حرکت فتحه را نمی پذیرد. ص

2)اسم های غیر منصرف تنوین را نمی پذیرند. ص

3)علامت فتحه در اسم های غیر منصرف فقط علامت نصب است. غ

4)کسره در جمع مؤنث سالم فقط علامت جر است.  غ


«الدرس الرابع» علامات اعراب

اعراب محلی: نکته1) هر گاه اسمهای مبنی در جمله نقش بگیرند اعراب محلی دارند. اسمهای مبنی عبارتند از: (ضمیر- اشاره- موصول- استهفام-شرط )

نکته2) خبر اگر به صورت «جمله یا شبه جمله» باشد اعراب آن محلی است.

اعراب تقدیری: بعضی از کلمات معرب علامت های اعرب را ظاهر نمی کنند و اعراب آن ها را فقط از نقش کلمه در جمله میتوان تشخیص داد. به اینگونه اعراب«اعراب تقدیری» میگوییم.

اسم های منقوص : اسم هایی که به«یاء ما قبل مکسور» ختم می شوند: قاضي- هادي  

اسم های مقصور: اسمهایی که به "الف" ختم می شوند. هُدی-دُنیا-معتَدی

اسم های مضاف به " ﻱ متکلم"  اسم هایی مانند: معلمي قلمي- مدرستي

اسم های منقوص: در دو حالت رفع و جر تقدیری و در حالت نصب اعراب ظاهری دارند.

جاءَ القاضي ( فاعل و مرفوع تقدیراً رأیتُ القاضیَ : مفعول و منصوب ظاهراً )

سلّمتُ علی القاضي ( جارو مجرور  تقدیراً )

اسم های مقصور: در هر سه حالت رفع و نصب و جر اعراب تقدیری دارند.

جاءَ الفتی (فاعل و مرفوع تقدیراً ) 

رایتُ الفتی: (مفعول و منصوب تقدیراً )  

سلّمتُ علی الفتی : ( جارو مجرور تقدیراً)

اسم های مضاف به "ي متکلم" : در هر سه حالت رفع و نصب و جر اعراب تقدیری دارند.

جاءَ معلّمی : (فاعل و مرفوع تقدیراً  )

رأیتُ معلّمي : ( مفعول ومنصوب تقدیراً)

سلَّمتُ علی معلُمي: ( جارو مجرور تقدیراً)


 

اعراب تقدیری

  رفع

  نصب

  جر

الفتی مقصور

    _

    _

    _

القاضي منقوص

    _

    +

 

  _

معلمي مضاف به ی متکلم

 

    _                  

 

    _ 

 

    _

 

 

 

 

 

 

 

نکته 1: اسم های منقوص در صو رتیکه خالی از "ال" باشند غالباً "یاء" آخر آنها به"تنوین کسره"-ٍ

تبدیل می گردد غیر از حالت نصب: مانند قاضٍ .

نکته 2: اسم های مقصور در صورتیکه خالی از "ال" باشند غالباً الف آخر آن به تنوین فتحه-ً تبدیل می گردد : مانند هُدیً

«إخَتبرَنفسَکَ»     " جمله صحیح را انتخاب کنید"

1- اِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ المُعتدي  : ص (همانا خداوند متجاوز را دوست ندارد)

 المعتد يَ مفعول  است ومنصوب

2-الّراضيُ عن عمله لایَتَقَّدمُ  :  غ  (انسان از خود راضی پیشرفت نمی کند)

الراضی مبتدا است و اسم منقوص در حالت "رفعی" اعرابش تقدیری است وباید بدون حرکت ظاهری ُ باشد.

3-اَلدّاعيُ الِی الخیرِ کَفاعِلهِ : غ ( دعوت کننده به کار نیک، مانند انجام دهنده آن است)

الدّاعی مبتداست و اسم منقوص در حالت" رفعی" اعرابش تقدیری است و ضمه آن ظاهر نمی شود.

الدرس الخامس  " الإضافه والوصف"

اضافه : به دو جزء ترکیباتی مانند: " أشعَّهِ القَمرِ "، " أشجارُ الغاَبهِ " که جزء دوم آن به تنهایی وجود خارجی دارد مضاف و مضاف الیه" گفته می شود.

نکته 1: اعراب اسم دوم یعنی مضاف الیه همیشه مجرور است.

نکته 2: اسم اول یعنی مضاف هیچ گاه ال و تنوین " نمی گیرد.

نکته3: اسم مثنی و جمع مذکر سالم در صورت مضاف واقع شدن، نون آنها حذف می شود.

«إخَتبرَنفسَکَ»      در جای خالی کلمه مناسب بنویسید:

1-.............. الناسِ مَن یُساعِدُ النُاسَ.( الاُفضل ، افضل) "برترین مردم کسی است که به مردم کمک کند."   چون مضاف ال نمی پذیردبنابراین گزینه افضل صحیح است.

2- حاسِبُوا اَنفُسَ ...............فی الدُّنیا. (کُم ، أنتُم )  "خودتان در دنیا محاسبه کنید"

ضمیر متصل " کُم " صحیح است.

3- یُدافِعُ .............. عن المَظلوُمینَ. (المسلمونَ العلم ، المسلمو العالم)

  "مسلمانان جهان از مظلومان پشتیبانی میکنند ."

مضاف"ال" و نون تثنیه و جمع را نمی پذیرد، بنابراین مسلمو العالم صحیح است.

الوصف : به دو جزء ترکیباتی که جزء دوم به تنهایی وجود خارجی ندارد" موصوف و صفت" یا "منعوت و نعت " گفته می شود. مانند الورده الحمراء ، الاشجارُ الباسِقَه ، العطش الشدید .

نکته1 : اسم دوم (صفت) مشخصات اسم قبل از خود (موصوف) را می پذیرد. یعنی صفت از نظر جنس، عدد و اعراب ،معرفه و نکره بودن با موصوف خود مطابقت می کند.

نکته2 : برای جمع های غیر انسان از صفت مفرد مؤنث استفاده می کنیم در واقع جمع مکسر غیر عاقل در حکم مفرد مؤنث است.

نکته3: هر گاه بعد از یک اسم نکره جمله یا شبه جمله آورده شود که توصیف آن اسم را داشته باشد جمله وصفیه نامیده می شود.   (رأیتُ ظبیاً یمشی بِهدوُءٍ)

                             جمله وصفیه

جمله وصفیه از نظر اعراب تابع اسم نکره قبلش می باشد و دارای اعراب محلی است.

نکته 4: در عربی بر خلاف زبان فارسی  مضاف الیه بر صفت مقدم می شود، یعنی اگر اسم بخواهد هم صفت و هم مضاف الیه بگیرد ابتدا صفت می آید و بعد از آن مضاف الیه قرار میگیرد.

أ شعّه  القمر       الفضّیّة

         مضاف الیه    صفت

                                               اسم هایی که بدون داشتن علامت تأ نیث مونث به شمار می روند:

     مؤنث معنوی در عربی:          شمس-نار-ارض-نفس- ریح- دار

                                               نام اغلب اعضای زوج بدن : عین- ید رِجل

«إخَتبرَنفسَکَ»      در جای خالی کلمه مناسب بنویسید:

1)أیّامُ الدّراسهِ مِنَ الایّامِ ..............( الجمیله ،الجمیل) "روز های درس خواندن از روز های زیباست "

الأیّام جمع مکسر غیر عاقل است وهمیشه صفت به صورت مفرد مؤنث به کار می رود .

2) لا تَعتَمِدُ عَلی النَّفسِ ..............(الأمّاره، أماره) " به نفس اماره اعتماد نکن."

النفسُ مؤنث مجازی است. چون ال دارد و معرفه است صفت نیز باید ال داشته باشد.

3)القَنَاعَهُ ................ لاینفَدُ. (الکَنز ، کنزٌ)  "قناعت گنجی است که تمام نمیشود"

جمله وصفیه بعد از اسم نکره قرار میگیرد بنابراین گزینه "کَنزٌ" صحیح است.

نتیجه: اگر مو صوف جمع مکسر غیر انسان یا مؤنث مجازی باشد،صفت مفرد مؤنث می آید.

"الدرس السادس" الفعل المضارع

مضارع مرفوع:

 فعل مضارع اگر هیچ عامل نصب یا جزمی قبل از آن به کار نرفته باشد مضارع و مرفوع است.

اعراب فعل مضارع در صیغه های 1- 4-7-13- 14 علامت اصلی ُ است و در صیغه های مثنی و در جمع "ن" عوض رفع علامت فرعی می باشد. در دو صیغه 6 و12 و 16 اعراب فعل مضارع مبنی است.

مضارع منصوب: هر گاه فعل مضارع پس از حروفی از قبیل "اَن-لَن-کی- حتَی- لـِ" که حروف ناصبه قرار بگیرد.

نکته1) بعد از اینکه حروف ناصبه بر سر فعل مضارع قرار گرفت حرکت ُ آخر فعل مضارع تبدیل به َ می شود.

نکته2) در صیغه های مثنی و جمع "نون اعراب" از آخر فعل حذف می شود. در دو صیغه 6 و 12 هیچ تغییری در آخر فعل انجام نمی شود.

«إختَبِرنَفسک»      " جواب صحیح را انتخاب کنید"

1)أُحِبُّ اَن .......... لَغهُُ القرآنِ ( أَََتعلَّمُ، اُتَعلَّمَ)    "دوست دارم که زبان عربی بیاموزم"

بعد از حروف ناصبه حرکت آخر فعل تبدیل به َ می شود.

2) علیکم اَن .......... العِزَُةَ مِن عندِ اللّهِ.( تَطلُبونَ، تَطلُبُوا)     "شما باید که بزرگی را از خدا بخواهید"

بعد از حروف ناصبه در صیغه های مثنی و جمع (ن) اعراب حذف میشود به جز صیغه های 6 و12

3) حاوَلَت الطّا لباتُ اَن ........... فی سبیل النّجاحِ ( یِجتَهِدنَ ،یَجتَهِدَ)

" دانش آموزان (دختر) سعی کنند که در راه موفقیت تلاش کنند."

به خاطر اینکه الطالباتُ جمع مؤنث است فعل مطابق آن صیغۀ جمع مؤنث به کار میرود.و در صیغه های جمع مؤنث (6 و 12) بعد از حروف ناصبه هیچ تغییری در فعل ایجاد نمی شود.

«إختَبِرنَفسک»    " قبل از همه فعل ها حروف نصب قرار دهید سپس آنها را بخوانید."

1)..........اَکتُبُ (می نویسم)               اَن أکتُبَ.  "که بنویسم"

2).......... یُغَِّرانِ(تغییر دهند)                لَن یُغَیَّرا    "تا اینکه تغییر دهند"

3).......... یَرحَمنَ(رحم می کنند)              لَن یَرحَمنَ   "تا اینکه رحم کنند"

4).......... تؤمنونَ(ایمان می آورید)                لِتؤمِنُوا    " تا ایمان بیاورید"


"الدرس السابع "  المضارع المجزوم

هر گاه فعل مضارع پس از حروفی از قبیل"لَم"، " لای نهی" و"لام امر" بیاید مجزوم می شود.

علامت جزم فعل مضارع: جزم فعل مضارع به دو صورت نشان داده می شود:

1)اصلی - :لَم یَتَکلَُم- لِیَکتُب.

2)فرعی (حذف نون اعراب ) لاتَفعَلوُا- لَم یَذهَبا .

ادوات جزم دو دسته اند.

1)علامت جزم که یک فعل را مجزوم می کنند: لَم- لّما- لِ- لای نهی

2) علامت جزم که دو فعل را مجزوم می کنند: مَن(هر کس)-ما(هر چه)- اِن(اگر) این کلمات دو فعل را مجزوم می کنند که اولی فعل شرط و دومی جواب شرط نامیده می شود.

2)نون های اعراب حذف میشوند.

جزم فعل مضارع: بعد از اینکه حروف جزم بر سر فعل مضارع قرار گرفت حرکت ُ آخر فعل مضارع تبدیل به ساکن می شود در صیغه های مثنی و جمع "نون اعراب" از آخر فعل حذف می شود. در دو صیغه (6 و 12) هیچ تغییری در آخر فعل انجام نمی شود.

               نفی+مضارع       1) ضمه آخر تغییر نمیکند از نظر ترجمه مضارع ساده منفی است.

                                   2) نون مثنی و جمع حذف نمی شود

لا         نهی+مضارع       1) ضمه آخر تبدیل به ساکن و از نظر ترجمه امر منفی است.

 

نکته1) لام امر غایب بر سر صیغه های غایب ومتکلم داخل میشوند : لِیَقرَؤوا- لِأَقرَأ...

نکته2)لای نهی بر سر 6 صیغه مخاطب داخل می شود که امر منفی نامیده می شود .لا تَکتُب

نکته3) ادوات شرط بر سر فعل های ماضی نیز داخل میشوند که در آخر فعل هیچ تغییری انجام نمی شود ولی به صورت مضارع ترجمه می شوند.مَن صَبَرَ ظَفَرَ

(هر کس صبر می کند پیروز می شود)

«اِختَبِر نفسکَ»  «در جای خالی گزینه صحیح قرار دهید»

1- الطّالباتُ لَم ---------- فی مساعدهِ أَخَواتِهنَّ (یُقَصِّر- یُقَصِّرنَ)

دانش آموزان در یاری کردن به خواهرانشان کوتاهی نکردند.

الطّالباتُ جمع مؤنث است و گزینه یُقَصِّرنَ صحیح است.

2- اَلکفّارُ لَم--------- بِما أَنزَلَ اللهُ.  (یؤمنوا- یؤمنونَ)

کافران به آنچه خداوند نازل کرده ایمان نیاوردند.

لَم از ادوات جزم است و جزم فعل مضارع در صیغه های مثنی و جمع حذف نون اعراب است.

3- --------- الإنسانُ بعبادهِ رَبِّهِ أحداً. (لِیُشرِکَ- لایُشرِک)

مرفوع        اعراب اصلی (ظاهری) با ضمه ُ

         اعراب فرعی با ثبوت نون اعراب «ن»

منصوب    اعراب اصلی (ظاهری) با فتحه َ

         اعراب فرعی با حذف اعراب «ن»

مجزوم     اعراب اصلی (ظاهری) با سکون

         اعراب فرعی با حذف نون اعراب «ن»

انسان در عبادت پروردگارش نباید احدی را شریک کند.

 

اعراب فعل مضارع

 

 

 

 

«اِختبر نفسکَ» «در جای خالی ادات جزم مناسب قرار دهید»

1-   اِن تَجتَهِد تَنجَح. اگر تلاش کنی موفق می شوی.

2-   ما تَفعَل فی السّرِّ یَعلَمهُ اللهُ. هر آنچه پنهان انجام دهی خدا آن را می داند.

3-   مَن یَعمل الخیرَ یَنتَفِع بِه! هرکس کار خیر انجام دهد از آن سود می برد.

4-   هؤلاءِ الطّلابُ لَم یُهمِلوا فی اداءِ واجِبِهم حتّی اَلآنَ.

این دانش آموزان تاکنون در انجام تکالیفشان سستی نکرده اند.

5-   لـِ نساعِد مظلومی العالَمِ. باید مظلومان جهان را کمک کنیم.

«الدرس الثامن» «المَبنیّ لِلمجهول»

فعلی که فاعل آن «معلوم» و مشخص باشد. (مبنیّ للمعلوم) گفته می شود.

فعلی که فاعل آن «مجهول» و نامشخص باشد. (مبنیّ للمجهول) گفته می شود.

1) طریقه مجهول کردن فعل ماضی: عین الفعل را کسره   ِ می دهیم و تمام حروف حرکت دار قبل را ضمه  ُ   می دهیم مانند: ضَرَبَ  ضُرِبَ      إکتَشَفَ  أُکتَشِفَ            تَعَلَّمَ  تُعُلِّمَ

طریقه مجهول کردن فعل مضارع: عین الفعل را فتحه  َ  می دهیم و «فقط» حرف مضارعه را ضمه ُ  می دهیم. مانند. یَضرِبُ  یُضرَبُ                  یَکتَشِفُ  یُکتَشَفُ             یَتَعَلَّمُ  یُتَعَلَّمُ

2) حذف فاعل از جمله 3) قراردادن مفعول به جای فاعل 4) دادن اعراب فاعل به مفعول که به آن نائب فاعل می گوییم.

نکته1: نائب فاعل تمام احکام فاعل را می پذیرد.

نکته2: در ترجمه ی فعلهای مجهول از فعل کمکی (شدن) استفاده می کنیم.

نائب فاعل از جهت «نوع» به یکی از سه صورت زیر به کار می رود:

1) اسم ظاهر: «کُتِبَ عَلَیکم الصِّیامُ»        برایتان روزه نوشته شد.

                 فعل مجهول      نائب فاعل اسم ظاهر و مرفوع

2) ضمیر بارز: «هذا الّذی رُزِقنَا مِن قَبلُ»       این همان است که قبلاً به ما روزی داده شود.

                 فعل مجهول   نائب فاعل ضمیر بارز محلاً مرفوع

3) ضمیر مستتر «أفَلا یَنظُرونَ اِلَی الاِبِلِ کیفَ خُلِقَت» آیا پس به شتر نگاه نمی کنند چگونه آفریده شد.

                             فعل مجهول نائب فاعل مستتر هِیَ محلاً مرفوع

نکته3: فعل مجهول از نظر جنس با نائب فاعل مطابقت می کند.

نکته4: اگر مفعول، ضمیر متصل منصوبی باشد، ضمیر مرفوعی که فعل مجهول متصل می کنیم باید مطابق با ضمیر منصوبی باشد که به فعل معلوم متصل است مانند: مجهول قُتِلوا

 معلوم: قَتَلَهُم اَلعدوِّ

«اِختَبِر نفسکَ»  «در جای خالی کلمه مناسب قرار دهید»

1---------- الأَشیاءُ بِأَضدادِها. (تَعرِفُ- تُعرَفُ)   اشیاء با ضدهایشان شناخته می شوند.

2- اَلمَرأَهُ المُسلمهُ ---------- مِن التَّکاسُلِ. (مُنِعَت- مُنِعَ) زن مسلمان از تنبلی بازداشته شد.

المَرأَه مفرد مؤنث است و با فعل خود مطابقت می کند.

3- ------ الصَّدیقُ الوفیُّ عِندَ اشَدائِِدِ. (أعرِفُ- یُعرَفُ) دوست باوفا هنگام سختی ها شناخته می شود.

الصَّدیق: مفرد مذکر است و با فعل خود مطابقت می کند.

«اِختَبِر نفسکَ»  «افعال زیر را مجهول کنید» (بدون تغییر در صیغه آنها)

أرسَلَ  أُرسِلَ  نَزَّلَ  نُزِّلَ أََکرَموا  اُکرِمُوا   نَصَرتُم  نُصِرتُم

اِکتَسَبَا  اُکتُسِبَا   یَحتَرِموُنَ  یُحتَرَموُن       رَزَقنا  رُزِقناَ

الدرس التاسع: النَّواسخ  «کانَ و أخواتها»    (رافع اسمند و ناصب در خبر)

مبتدا  اسم افعال ناقصه و مرفوع

خبر  خبر افعال ناقصه و منصوب

افعال ناقصه عبارتند از «کان (بود)- یکون (می باشد)- مازالَ (هنگامیکه)- لَیسَ (نیست)- صار (شد)- اَصبَح (گردید)- مادامَ (مادامی که، تاوقتیکه)»

هرگاه افعال ناقصه بر سر مبتدا و خبر قرار گیرند:    

اسم افعال ناقصه مانند فاعل به سه صورت می آید.

1) اسم ظاهر:   لایکونُ       الشُجاعُ             فَخوراً.

                            فعل ناقصه        اسم افعال ناقصه و مرفوع    خبر افعال ناقصه و منصوب

2) ضمیر بارز: أصبَحُوا         أئمَّهً    لِلآخَرینَ.

                           فعل ناقصه   اسم افعال     خبر افعال ناقصه و منصوب

            ناقصه محلاً

             مرفوع

              فعل ناقصه       خبر افعال ناقصه و منصوب

         اسم افعال ناقصه هو

         مستتر محلاٌ مرفوع

3) ضمیر مستتر: زکریّا الرّازیُّ کانَ    دَؤوباً فی عَمَلِه:

 

 

نکته 1: افعال ناقصه از لحاظ «مذکر و مؤنث» بودن تابع اسم خود است.

نکته 2: در صورتی که خبر افعال ناقصه شبه جمله (جار و مجرور) باشد معمولاً بر «اسم» مقدم می شود.

لَیسَ         لِلفَِرارِ              مَجال:

فعل ناقصه      خبر افعال ناقصه               اسم مؤخر افعال ناقصه و مرفوع

                    مقدم (شبه جمله) محلاً منصوب

نکته3: افعال ناقصه دارای فاعل نیستند.

نکته (4) اگر کان بر سر فعل بیاید از نظر ترجمه یک زمان به عقب می رود:

کانَ + مضارع  از نظر ترجمه (ماضی) است.

کانَ+ ماضی  از نظر ترجمه (ماضی بعید) است.

«اِختَبِر نفسکَ»  «خطاهای موجود در عبارات زیر را تصحیح کنید»

1) أَلَیسَ الصَّبرَ مفتاحُ الفَرَج             ألَیسَ     الصَبرُ     مِفتاحَ     الفَرَج.

آیا شکیبایی کلید گشایش نیست.    فعل ناقصه     اسم افعال    خبر افعال ناقصه و منصوب

 ناقصه و مرفوع

2) صارَت ألارضَ مُخضَرَّهُ.    صارَت        الارضُ        مُخضَرَّهً.

زمین سرسبز شد.                 فعل ناقصه      اسم فعال        خبر افعال ناقصه و منصوب

     ناقصه و مرفوع

3) اَصبَحَ المؤمِنینَ مُنتَصِرونَ.    أصبَحَ       المؤمنونَ        مُنتَصِرینَ.

مؤمینن پیروز شدند.            فعل ناقصه      اسم افعال ناقصه     خبر افعال ناقصه و منصوب

                                    و مرفوع

ناقصه و منصوب

4) اَلمُسلمونَ مُنتَصرونَ ماداموا مُتََّحِدونَ.   اَلمُسلمونَ مُنتَصِرونَ ماداموا        مُتَحِدینَ.

مسلمانان تا زمانی که متحد هستند پیروزند.              فعل ناقصه  اسم افعال    خبرافعال

    ناقصه محلاً مرفوع

«اِختَبِر نفسکَ»  «کلماتی که زیر آنها خط کشیده شده حرکت گذاری کنید»

1. أَصبَحنا      مُتَقِّدمینَ حینَ عَمِلنا بِالقرآنِ.  پیشرفته گردیدیم هنگامیکه به قرآن عمل کردیم.

فعل ناقصه  اسم افعال    خبر افعال ناقصه و منصوب

          ناقصه محلاً مرفوع

کسی که حکیمی که او را راهنمای کند نداشته باشد هلاک می شود.

جمع مذکر سالم نصبش با    ینَ است.

2. هَلَکَ       مَن          لَیسَ       لَهُ    حکیمُ   یُرشِدُه. 

 فعل           فاعل و محلاً مرفوع    فعل ناقصه   خبر مقدم    اسم مؤخر افعال ناقصه و مرفوع

 افعال ناقصه محلاً منصوب

خبر اگر شبه جمله جار و مجرور باشد بر اسم مقدم می شود.

«الدرس العاشر» النواسخ «الحروف المشبه بالفعل» (ناصب اسمند و رافع در خبر)

- مبتدا  اسم حروف مشبهه بالفعل و منصوب

- خبر  خبر حروف مشبهه بالفعل و مرفوع

 

حروف مشبه بالفعل عبارتند از: اِنَّ (همانا-براستی)، اَنَّ (که- اینکه)، کأنَّ (گویی- مثل اینکه)، لکِنَّ (لکن- ولی)، لَیتَ (کاش)، لَعَلَّ (شاید- امید است).

هرگاه حروف مشبهه بالفعل بر سر مبتدا و خبر قرار گیرند :

اسم حروف مشبهه بالفعل به دو صورت می آید:

1) اسم ظاهر: اِنَّ       الأسلامَ        دینُِ     العبادهِ.

               حروف مشبه بالفعل   اسم اِنَّ و منصوب     خبر اِنَّ و مرفوع

2) ضمیر:    إِنَّنی       أَتعبَّدُ.

         حروف مشبهه بالفعل                 خبر جملة فعلیه محلاً مرفوع فاعل ضمیر مستتر أنا

 

             نون وقابه       ی اسم حروف مشبهه بالفعل محلاً منصوب

خبر حروف مشبهه بالفعل به 3 صورت می آید:

1) مفرد:   لکنَّ           المُسلمینَ        غافلونَ.

               حروف مشبهه بالفعل    اسم لکنّ و منصوب     خبر حروف مشبهه بالفعل و مرفوع (مفردی)

2) جمله:   لَعَلَّ             اللهَ     یُدخِلُنی   الجَنَّهَ.

               حروف مشبهه بالفعل   اسم حروف   خبر حروف مشبهه بالفعل محلاً مرفوع (جمله فعلیه) 

            مشبهه بالفعل     (فاعل ضمیر مستتر هو- نون وقایه- ی مفعول محلاً منصوب)

           و منصوب 

3) شبه جمله:   کأنّـکَ           فی المَسجدِ.

       حروف مشبهه بالفعل     اسم حروف         خبر حروف مشبهه بالفعل محلاً مرفوع (شبه جمله جار و مجرور)

                       مشبهه بالفعل

                      محلاً منصوب    

«اِختَبِر نفسکَ»  «در جای خالی حرف مناسبی از حروف مشبهه بالفعل قرار دهید»

1- -------- مُستَقبَلَ الأُمهِ بید المعلّم. (إنَّ- أنَّ- کَأَنَّ)   بدرستیکه آینده مردم در دست معلم است.

2- ----- الاغنیاءَ لایأکُلونَ مال الفقراءِ. (لیتَ، لکنَّ، أنَّ)  ای کاش ثروتمندان مال فقیریان را نمی خوردند.

3- اِعلَم -------- یَدُ اللهِ علی الجماعَهِ. (أنَّ- لکنَّ)       بدان همانا دست خدا با جماعت است..

«اِختَبِر نفسکَ» 

1) ألا تَعلَمُ اَنَّ --- إخوانُ الشَّیاطینِ؟! (اَلمُبَذّرینَ، المذّرونَ) آیا نمی دانی که اسراف کنندگان برادران شیطان هستند.          اسم حروف مشبهه بالفعل است و اعرابش منصوب است.

2) اِنَّ ألبلاءَ لِلظّالِمِ ------- و لِلمؤمِنِ امتحان. (أدبُ، ادب، اُدباً)   همانا بلا و سختی برای ستمگر ادب و برای مؤمن آزمایش است.          خبر اِنَّ و مرفوع است.

3) لَعلَّ -------- یُدرِکُ قیمهَ الوَقتِ. (أخوک، اَخاکَ، أخیک)    شاید برادرت ارزش وقت را بشناسد.

اسماء خمسه   اسم حروف مشبهه بالفعل و منصوب

انواع لا        لانهی: مانند لاتَذهَب (نرو)

          لانفی: مانند لاتَذهَبُ (نمی روی)

          لانفی جنس: مانند لارَجُلَ فی الدارِ (هیچ مردی در خانه نیست)

نواسخ 3: «لای نفی جنس»

«لای نفی جنس» به معنی «هیچ .......... نیست» به کار می رود و «نفی مطلق» می کند.

لای نفی جنس مانند حروف مشبهه بالفعل عمل می کند یعنی بر سر جملة اسمیه می آید و ناصب اسم است و رافع در خبر.

نکته1: اسم لای نفی جنس «نکره» است و غالباً «مبنی بر فتح» می باشد. و هرگز خبر لا بر اسم آن مقدم نمی گردد.

«اِختَبِر نفسکَ» 

انواع حرف «لا» را مشخص کنید.

1- لایَبلُغُ الکَسلانُ أمالَهُ:      تنبل به آرزوهایش نمی رسد.            لای منفی

2- لایَتَّخِذِ المؤمنونَ الکافرینَ أولیاءَ. مؤمنان نباید کافران را سرپرست بگیرند.

لانهی و باعث جزم فعل می شود.

(کسره در آخر لایَتَّخِذِ المؤمنونَ در خصوص قاعدة اِذا التقی ساکنین حرِّک با (کسره  ِ می باشد.)

3- لأ     خَیرَ     فی وُدِّ الإنسانِ المُتَلَوِّنِ.

   نفی جنس   اسم لا       جر و مجرور   

               و منصوب      خبر لای نفی جنس (شبه جمله) محلاً مرفوع

هیچ خیری در دوستی انسان چند چهره نیست.

 

 

 

+ نوشته شده در  جمعه بیست و سوم آذر 1386ساعت 12:56  توسط sedaghatmehr  |